جدید ترین عناوین خبری امروز
مجله علمی کیهان‌شناس

توجه: کلمه عبور به آدرس ایمیل شما ارسال خواهد شد.

سنجش خودآگاهی

۳ روش علمی برای سنجش خودآگاهی در موجودات مختلف

از کجا می‌توانید بفهمید که هر حیوان، انسان یا هر چیز دیگری که خودآگاه و هوشیار به نظر می‌رسد، واقعا همان‌گونه است و تظاهر به هوشیاری نمی‌کند؟! آیا خودآگاهی یک تجربه‌ی درونی است که با احساسات و تحریکاتی همانند گرسنگی، شادی یا غم تکمیل می‌شود؟ با این حال تنها خودآگاهی که شما می‌توانید مورد سنجش قرار دهید و به آن اطمینان داشته باشید، آگاهی خودتان است و هرچیز دیگری تحت تأثیر آن آگاهی است. ماهیت خودآگاهی به‌گونه‌ای است که آن را به یک ضرورت کاملاً شخصی تبدیل می‌کند.

این سؤالات بیش‌تر فلسفی هستند تا علمی، پس بیایید با موارد دقیق‌تری روبه‌رو شویم. با افزایش روزافزون ابزارهای دیجیتالی هوشمند، اتومبیل‌های خودران بدون راننده و سایر روبات‌ها باید بدانیم که آیا این هوش‌های مصنوعی واقعاً هوشمند هستند یا تنها اینگونه به نظر می‌رسند؟ یا در مورد بیماران در حالت کٌما، پزشکان چگونه می‌توانند مطمئن باشند که چه نوع آگاهی در آنان وجود دارد، یا ندارد، تا درمان مناسب را بر اساس آن تجویز کنند؟

در حال حاضر اغلب روانشناسان درگیر ایجاد چارچوبی برای فکر کردن درباره‌ی راه‌های گوناگون جهت آزمایش احتمال حضور آگاهی هستند. یک گرایش کوچک اما رو به رشد وجود دارد که می‌تواند وجود و حتی میزان خودآگاهی در موجودات مختلف را ارزیابی کند. ما آزمایش‌های ممکن را، که با نام ارتباطات قابل‌اندازه‌گیری خودآگاهی شناخته می‌شوند، به سه دسته‌ی عمده تقسیم کرده‌ایم.

شما می‌توانید فعالیت‌های مغری را همزمان با حالت‌های گزارش‌شده‌ی ذهنی مختلف بررسی کنید. همچنین می‌توانید اعمال فیزیکی بدن را، که به نظر می‌رسد با حالات ذهنی همراه است، بررسی کنید. سرانجام می‌توانید به جستجوی محصولات برآمده از خودآگاهی، مانند آثار هنری یا موسیقی یا همین مقاله‌، که می‌توانند از موجودیت ایجادکننده‌ی آن‌ها برای استنباط وجود یا عدم وجود آگاهی مستقل باشند، بپردازید.

چرا زمان دیر می‌گذرد؟

نشانه‌های عصبی در سنجش خودآگاهی

در طول دو دهه‌ی گذشته، دانشمندان روش‌های مختلفی را برای تحقیق در مورد شناخت و خودآگاهی در بیماران بدون واکنش، بیمارانی که در کما هستند، پیشنهاد داده‌اند. اما در این موارد هیچ‌گونه رفتار یا نتیجه‌ی خاصی برای ارزیابی مشاهده نشد.

با این حال شما می‌توانید نشانه‌های عصبی خودآگاهی را بررسی نمایید تا متوجه شوید از نظر فیزیکی چه‌اتفاقی در مغز می‌افتد. ابزارهای تصویربرداری عصبی مانند EEG ,MEG, fMRI و دستگاه تحریک مغناطیسی مغز از راه جمجمه، که هرکدام نقاط قوت و ضعف خود را دارند، می‌توانند اطلاعات مربوط به فعالیت‌های رخ‌داده در مغز حتی بیماران حالت کما و مرگ مغزی را تشخیص دهند.

دانشمند علوم اعصاب شناختی استانیسلاس دیهاینه (Stanislas Dehaene) چهار مشخصه یا اثر خودآگاهی، جنبه‌های خاصی از فعالیت مغز که برای آگاهی طبیعی لازم است، را معرفی کرده است. این داشمند در تحقیقات خود بر روی موج P3 در قشر خلفی جانبی، بخشی از مغز که بالاتر از پیشانی شما قرار گرفته است، تمرکز کرده است چرا که به نظر می‌رسد این بخش از مغز، بیشترین ارتباط را با حالات خودآگاهی طبیعی برقرار می‌کند. او همچنین روی دامنه‌های الکتریکی همگام‌شده و بلندبرد میان قسمت‌های مختلف مغز نیز به‌عنوان یکی دیگر از علائم کلیدی خودآگاهی متمرکز شده است.

در آزمایش‌هایی که برای بررسی این امواج در بیماران مرگ مغزی و بیمارانی که حداقل هوشیاری را دارند، انجام شد دیهاینه و همکارانش توانستند با موفقیت میزان خودآگاهی و هوشیاری طبیعی را در بیماران مختلف پیش‌بینی کنند.

سید کوایدر، یکی دیگر از دانشمندان علوم اعصاب شناختی، نوزادان را مورد بررسی قرار داد تا احتمال وجود خودآگاهی در نوزادان تازه متولدشده را آزمایش کند. او و گروه تحقیقاتی‌اش در بررسی نشانه‌های عصبی خودآگاهی در نوزادان، علائم عصبی خاصی که مشابه آن در بزرگسالان یافت می‌شود را، دنبال کردند. آن‌ها به‌طور خاص به دنبال نوعی از امواج مغزی بودند که ارتباط واضحی با خودآگاهی داشته باشد؛ دقیقا همانند موج P3 که دیهاینه آن را نشانه‌ی قابل‌اعتمادی از خودآگاهی در بزرگسالان نام‌گذاری کرده است.

انسان باید در نهایت با ربات ترکیب شود!

این گروه تحقیقاتی شباهت‌های واضحی از امواج P3 در نوزادان کوچک‌تر از پنج‌ماه پیدا کردند. کوایدر از این آزمایش نتیجه گرفت که حتی نوزادان تازه متولدشده بسیار آگاه هستند و می‌توانند در موارد مختلف، همانند تشخیص چهره‌ی اطرافیان، هوشیار عمل کنند.

سنجش خودآگاهی
اعتبار تصویر: DrAfter123 / iStock / Getty Images Plus

نشانه‌های رفتاری در سنجش خودآگاهی

برای سنجش خودآگاهی در موجودات بالقوه هوشیار که قادر به برقراری ارتباط مستقیم نیستند و اجازه نمی‌دهد ابزارهای اندازه‌گیری عصبی روی سرشان، البته اگر سر داشته باشند، قرار گیرد، می‌توان رفتارهای جسمی و رفتاری را به عنوان سرنخ‌هایی برای میزان و نوع خودآگاهی در نظر گرفت.

همان‌طور که می‌دانید طیف گسترده‌ای از رفتارهای انسانی بر اساس خودآگاهی صورت می‌گیرد، بنابراین وقتی رفتارهای مشابهی را در حیوانات دیگر، یا حتی موجودات غیر زنده، مشاهده کنید، آیا می‌توانید از این رفتارها به وجود خودآگاهی در آن‌ها استنباط کنید؟

برای مثال، آیا گربه‌ها آگاه هستند؟ معماری مغز گربه‌ها تاحدودی متفاوت از انسان‌ها است. آن‌ها قشر خلفی جانبی کوچکی در مغزشان دارند و این قشر دقیقا همان قسمتی از مغز است که بسیاری از دانشمندان آن را مرکز فعالیت‌های پیشرفته‌ی مغز انسان می‌دانند. اما آیا قشر خلفی جانبی مغز برای خودآگاهی ضروری است؟

رفتار گربه‌ها از جهات مختلف پیچیده اما بسیار شبیه به رفتارهای انسانی است. وقتی گربه‌ها را ناز می‌کنید خودشان را جمع‌وجور می‌کنند، پنجه‌هایشان را خم کرده و خرخر می‌کنند؛ دقیقا همان رفتاری که انسان‌ها هنگام دریافت نوازش از خود نشان می‌دهند، البته به‌جز قسمت خرخر کردن!
گربه‌ها هنگام گرسنگی با صدای بلند میو می‌کنند و هنگامی‌که غذا خوردند خیلی آرام می‌شوند. آن‌ها احساس کنجکاوی یا ترس خود نسبت به گربه‌ها یا انسان‌های دیگر را زبان بدنشان به نمایش می‌گذارند.

۶ راه برای حفظ سلامت روان هنگام استفاده از شبکه‌های اجتماعی

این رفتارها و بسیاری از رفتارهای ساده و قابل‌مشاهده‌ی دیگر، برای بیشتر افراد شواهدی قانع‌کننده می‌سازد تا گربه‌ها را موجوداتی خودآگاه و سرشار از عاطفه در نظر بگیرند. شما هم می‌توانید با مشاهده‌ی رفتارهای آشنا در موش، مورچه یا هر گیاهی، نکات شبیه به رفتار انسان را دریابید و نوع خاصی از خودآگاهی را در موجود موردنظر تشخیص دهید.

نشانه‌های خلاقیت در سنجش خودآگاهی

اگر به هر دلیلی نتوانید نشانه‌های عصبی یا رفتاری مربوط به خودآگاهی را مورد سنجش قرار دهید، شاید بهتر باشد به دنبال سرنخ‌های خلاقیت که نشان‌دهنده خودآگاهی است، بروید. برای مثال، هنگام بررسی سازه‌های باستانی مانند استون‌هنج یا نقاشی‌های غاری، که در حدود ۶۵۰۰۰ سال پیش ایجاد شده اند، با این پرسش روبه‌رو می‌شویم که آیا سازندگان این آثار مانند ما آگاه بودند؟ احتمالا بیشتر افراد می‌گویند بله.
شما بر اساس تجربه می‌دانید که امروزه تولید چنین آثاری به هوش و شعور بالایی نیاز دارد، بنابراین به‌طور منطقی نتیجه می‌گیرید که اجداد باستانی ما نیز دارای سطح هوشیاری مشابهی بوده‌اند.

اگر کاوشگران آثار قابل‌مشاهده‌ی غیرطبیعی در سیاره مریخ یا جاهای دیگر منظومه شمسی پیدا کنند، چه می‌شود؟ هرچند تصمیم‌گیری دقیق در این مورد به نوع آن اثر بستگی خواهد داشت، اما به‌طور کلی اگر فضانوردان سازه‌ای را که از دور شبیه به خانه یا ماشین‌آلات باشند، مشاهده کنند منطقی است که خودآگاهی سازندگان آن آثار را استنباط کنیم.

حتی در اجتماع خودمان هم هوش مصنوعی توانایی خلق آثار هنری چشمگیری را پیدا کرده است و هنر دست آن(!) در حراج هنری اخیر بیش از ۴۰۰۰۰۰ دلار امریکا ارزش‌گذاری شده است. چه معیاری برای سنجش خودآگاهی در ایجاد آثار هنری وجود دارد؟

آیا می‌توانم دانشمند شوم؟

در این مورد محققان می‌توانند نوعی «آزمون تورینگ هنری» انجام دهند. به این صورت که از شرکت‌کنندگان متفاوت در پروژه می‌خواهند تا با مشاهده‌ی آثار هنری مختلف، بگویند کدام‌یک از آن‌ها احتمالاً توسط یک انسان خلق شده است. اگر هوش مصنوعی بتواند به‌طور مداوم مردم را فریب دهد و آثار هنری خود را به عنوان آثار هنری ساخته‌شده توسط انسان معرفی کند، آیا این آزمایش مدرک خوبی است که نتیجه بگیریم هوش مصنوعی حداقل از بعضی جهات خودآگاه است؟
هرچند که تاکنون هوش مصنوعی نتوانسته است اکثر ناظران را با خلاقیتش قانع کند، اما بعید نیست که در آینده شاهد این اتفاق باشیم.

سنجش خودآگاهی
آیا کسی می‌تواند در مورد وجود و میزان خودآگاهی پاسخ قطعی بدهد؟

دستگاه خودآگاهی‌سنج من کجاست؟!

آیا کسی می‌تواند در مورد وجود و میزان خودآگاهی پاسخ قطعی بدهد؟ متأسفانه خیر!
هنوز دستگاه «خودآگاهی‌سنج» ساخته نشده است، اما محققان مختلف، ازجمله دیهاینه، ایده‌هایی درباره‌ی این موضوع دارند. جولیو تونونی، دانشمند علوم اعصاب، و همکارانش مانند کریستوفر کوچ، روی نظریه‌ی اطلاعات یکپارچه، به عنوان معیاری برای سنجش خودآگاهی، تمرکز کرده‌اند. نظریه‌ی اطلاعات یکپارچه بیان می‌کند: هرچیزی که بتواند حداقل یک بیت اطلاعات را کنار هم نگهدارد، از مقدار کمی خودآگاهی برخوردار خواهد شد.

به‌عنوان مثال، یک دیود نوری فقط یک بیت از اطلاعات را در خود جای داده و از این‌رو خودآگاهی بسیار محدودی دارد. دیود نوری با داشتن تنها دو حالت ممکن، حالت روشن یا خاموش، یک نوع آگاهی نسبتاً غیرسودمند دارد. به نظر می‌رسد باید این پدیده را به‌عنوان یک فرضیه بپذیریم که هر سامانه‌ی فیزیکی دارای خودآگاهی خاصی است، هرچند این خودآگاهی در اکثر موارد بسیار اندک باشد.

چرا زمان دیر می‌گذرد؟

با این وجود، به جای استفاده از نظریه‌ی اطلاعات یکپارچه، به‌عنوان معیار اصلی خودآگاهی، ما روی رزونانس، هماهنگ‌سازی و مرتبه‌ی بخش‌های رزونانس کلی با همان فرکانس یا فرکانس‌های مشابه، تمرکز می‌کنیم. رزونانس در مورد مغز انسان، به معنای نرخ نوسانات میدان الکتریکی مشترک، مانند همگام‌سازی باند گاما (۴۰–۱۲۰ هرتز) است. خودآگاهی‌سنج ما به میزان تشدید مشترک و جریان اطلاعات ناشی از آن به‌عنوان معیار خودآگاهی نگاه می‌کند. انسان‌ها و سایر پستانداران از نوعی خودآگاهی خاص و غنی برخوردار هستند، چرا که سطوح بسیاری از همگام‌سازی مشترک فراگیر در سراسر مغز، سیستم عصبی و بدن آن‌ها به چشم می‌خورد.

آزمایش‌های مربوط به سنجش خودآگاهی هنوز در مراحل ابتدایی هستند. اما این زمینه‌ی مطالعاتی در حال گذر از رنسانس است و مطالعه‌ی خودآگاهی در حال تبدیل شدن به یک حرفه‌ی علمی قابل‌احترام است. زمان زیادی طول نمی‌کشد که می‌توان میزان خودآگاهی را در موجودات مختلف، از جمله من و شما، اندازه گرفت.

منبع: curiosity

       
avatar
  Subscribe  
Notify of

رصد و اکتشافات فضایی

ماه‌گرفتگی چیست
ماه‌گرفتگی چیست و ماه‌گرفتگی بعدی چه زمانی اتفاق می‌افتد؟
62
کشف ماده ژله‌ای در ماه
کشف ماده ژله‌ای توسط کاوشگر چینی در قسمت پنهان ماه
183
گذر کاوشگر خورشیدی پارکر
سومین گذر کاوشگر خورشیدی پارکر از نزدیکی خورشید
97
بارش شهابی برساووشی
چرا بارش شهابی برساووشی سالی یک‌بار اتفاق می‌افتد؟
70
سیاره پرجرم
دومین سیاره پرجرم در مدار ستاره‌ی همسایه‌مان پیدا شد
100